خانههای قدیمی، بخش بزرگی از خاطرات ما را در دل خود جای دادهاند. خاطراتی که ردپایشان در حیاط و تصویرشان، در قاب روی دیوار پیدا میشوند. همین امر سبب شده است تا با وجود معماری مدرن، بسیاری از افراد همچنان به دنبال سبک و خانههای ساده و سنتی باشند. یکی از راهها برای زندگی و استفاده طولانیتر از خانههای قدیمی، بازسازی آنها است. در این مقاله، در نظر داریم تا با بازسازی خانه کاهگلی و نحوه اجرای آن آشنا شویم.
بازسازی چیست؟
بازسازی، فرایندی است که طی آن به افزایش استحکام و طول عمر مفید خانه میپردازند؛ این اقدام میتواند برای ایجاد تعمیرات داخلی، تغییر نقشه داخلی یا نمای بیرونی خانه، مرمت و کاشیکاری، پر کردن حفرهها، بهینهسازی فضا و مواردی از این دست باشد.
بافت خانههای قدیمی
خانه و بناهای قدیمی، اغلب از مواد و دیوارهای خشتی یا کاهگلی ساخته میشدند. قطر دیوارها نیز، باتوجه به خشتی یا کاهگلی بودن آنها متفاوت است که در ادامه به این تفاوتها اشاره خواهیم کرد. درهای چنین بناهایی نیز چوبی و ابعاد آنها بسته به مکان قرارگیری، مختلف است. برای نمونه، درهای اتاقهای داخلی کوچک و با ضخامت کم ساخته میشوند و از پنجرههایی استفاده میشد که نور را به خوبی بازتاب کند. درحالی که در اصلی، ابعاد بزرگتر و سنگینی داشت. فضای خارجی نیز دارای حیاط مجاور، خلوت و اصلی بود که تعداد آنها بسته به متراژ تغییر میکرد. وجود مهمانخانه، اتاق استراحت، حوض در حیاط و انبار نیز، از بافتهای اصلی خانههای کاهگلی و قدیمی به شمار میآیند.
تفاوت خانههای خشتی و کاهگلی
خانههای کاهگلی، از قدمت بیشتری برخوردار هستند. اگرچه، این امر به آن معنا نیست که خانههای خشتی قدمت زیادی ندارند. در واقع، خانههای خشتی از معروفترین سبکها در معماری سنتی ایرانی به شمار میآیند. در بازسازی آنها نیز، از میلگردهای مخصوص و تزریق ملات مرغوب استفاده میشود.
خانههای قدیمی کاهگلی، بافت و ضخامت بیشتری نسبت به خشت دارند. در دیوارهای کاهگلی، از خشت و سنگ استفاده نمیشود. درحالی که در برخی دیوارهای خشتی، کاهگل مورد استفاده قرار میگیرد. از ویژگیهای بارز بناهای کاهگلی، میتوان به سقف چوبی و عایق طبیعی برای آب و هوای سرد یا گرم اشاره کرد.
مراحل بازسازی خانههای قدیمی کاهگلی
بازسازی هر محیط، شامل مراحل مهمی میشود که اولویت و اجرای هر یک از آنها، از اهمیت بالایی برخوردار است. در ادامه، علاوه بر آشنایی با مراحل کلی بازسازی خانههای کاهگلی، به نحوه اجرای آنها نیز خواهیم پرداخت. این مراحل عبارتاند از:
- ارزیابی نقشه اصلی بنا
- کارشناسی و بررسی آسیبها
- مشخص کردن میزان خسارت
- تهیه طراحی و برنامه
- تهیه اخر مجوز و مواد لازم
- اجرای تعمیرات و طرح عمرانی
- نصب و دکوراسیون داخلی
- فضا سازی خارجی
نحوه بازسازی خانه کاهگلی
همانطور که اشاره شد، برای بازسازی خانههای قدیمی کاهگلی و یا هر خانه دیگری، بررسی و اولیتبندی مراحل حائز اهمیت است. در این بخش، به نحوه اجرای این مراحل و تاثیر آنها میپردازیم.
ارزیابی نقشه اصلی خانه
اولین قدم برای بازسازی، ارزیابی محیط و نقشه اصلی خانه توسط کارشناسان است. ارزیابی نقشه اصلی برای بررسی و به تصویر کشیدن فضای دلخواه، مهم است.
کارشناسی و بررسی آسیبهای بنا
در این مرحله، تمامی بخشها برای تخمین خسارت و تعمیرات مورد نیاز بررسی میشود. کارشناسان باتوجه به نوع و عمق آسیبهای وارده بر بنا، امکان بازسازی و حد آن را تعیین میکنند. نقاط قوت و ضعف سازه نیز، امکان ارائه بهترین طرح بازسازی مطابق با محیط و سلیقه ساکنین را میدهد. به طوری که اگر پی و مواد به کار رفته در یک سازه مناسب باشد، بازسازی آن راحتتر و کم هزینهتر خواهد بود.
مشخص کردن میزان خسارت بنا قدیمی
پس از بررسی آسیبهای وارد بر بنا، میزان خسارت را محاسبه کرده و با توجه به آن نوع متریال و مقدار مورد نیاز آن مشخص میشود. سازههایی که دچار ویرانی بیشتری شده باشند، کمار مورد بازسازی قرار میگیرند. زیرا مقدار و هزینه متریال موردنیاز آنها بیشتر بوده و به صرفه نیست.
تهیه طراحی و برنامه اولیه بازسازی
در این مرحله، ابتدا طرح مورد نظر طبق نقشه اصلی، ساخته میشود. سپس، برنامه اولیه مطابق طراحی صورت گرفته، به اجرا در میآید. در کنار به اجرا در آمدن برنامه، اخذ و تهیه مصالح نیر صورت میگیرد.
طرح نقشه اولیه برای خانههای کاهگلی و خشتی، اغلب شکلی سنتی داشته و تمرکز بیشتر آن برای ایجاد رفاه بیشتر در کنار سادگی و معماری ایرانی است.
تهیه اخذ مجوز و مواد لازم برای تغییرات
پیش از به اجرا درآوردن طرح و برنامه اولیه، اقدام برای اخذ مجوزهای لازم، ضروری است. پس از آن، مصالح و متریال لازم برای تعمیرات و اعمال تغییرات تهیه شده و اجرای تخریب و ساخت شروع میشود.
اجرای تعمیرات و طرح عمرانی خانه کاهگلی
سپس، زمان برای انجام اصلاحات ضروری در زمینههای مختلف مانند سیستم برقی، بهداشتی و ساختار داخلی فرا میرسد. به یاد داشته باشید که انجام و نصب هر یک از این سبستمهای نیازمند به فردی متخصص است و اولویت و نیاز به انجام آنها طبق نقشه و آسیبهای خانه کاهگلی، ارزیابی میشود. همچنین اجرا و اضافه کردن تغییرات عمرانی مانند دیوارجینی، پیریزی، مرمت و گچکاری نیز به محیط فضایی قدمتدار و سنتیتر میدهد.
نصب و دکوراسیون داخلی سنتی
از مراحل اصلی و پایانی بازسازی خانههای کاهگلی، نصب کابینت، درب، پنجره، سیستمهای گرمایشی و عایق حرارتی، شیرآلات و رنگآمیزی است. همچنین دکوراسیون داخلی نیز میتواند مطابق ساکنین آن سبک مختلفی مانند کلاسیک یا نئوکلاسیک داشته باشد.
فضا سازی خارجی خانه بازسازی شده
مرحله پایانی و تا حدی سلیقهای، بازسازی فضای خارجی خانه است. شما میتوانید با اضافه یا حذف حوض، رنگآمیزی دیوارها، تعویض درب، نصب تاب و کاشت گیاهان فضایی سنتی و زیبا به خانه خود ببخشید. از زیباترین موارد برای فضاسازی، ایجاد آلاچیق و باغچه است که بسته به متراژ، محیطی دلپذیر به وجود میآورد.
نتیجهگیری
خانههای کاهگلی، میراثهای فرهنگی کشور به حساب میآیند؛ بازسازی و تعمیر بافت آنها، علاوه بر حفظ میراث، فواید دیگری چون صرفهجویی در هزینه، ماندگاری و رفاه بیشتر را به همراه دارد. اما باید توجه داشت که بازسازی هر بنایی نیازمند به حرفه و ظرافت بالا است. در نتیجه، مطالعه، شناخت و مشاوره مناسب درباب موضوعاتی چون بازسازی خانه های کاهگلی، کمک شایانی به انجامگیری درست و اصولی آن میکند.
سوالات متداول درباره بازسازی خانههای کاهگلی
در صورتی که این خانهها ارزش مادی و معنوی نداشته و یا به کلی ویران شده باشند، بازسازی آنها به صرفه نیست.
از جمله مزایای بازسازی بناهای کاهگلی و قدمتدار، دوام بیشتر، صرفهجویی در هزینه، و بهبود عملکرد آنها است.
هزینه آن به عواملی چون : متراژ، نقشه و وضعیت فعلی خانه، مصالح و مواد مورد استفاده، میزان خسارت و تغییرات اعمال شده بستگی دارد.
میتوان با نصب سیستمهایی مانند عایق حرارتی، گرمایش و سرمایش، تعویض پنجره و استفاده از انرژیهای پاک، مصرف انرژی را کاهش داد.
در خانههای کاهگلی و قدیمی، حضور حشرات و موشها به وضوح احساس میشود. برای کاهش و جلوگیری از آنها، میتوان از روشهایی مانند مواد ضد حشره و حفاظهای موش بهره گرفت.